De waarheid in ons
Els Janssens geeft haar visie op het festivalthema ‘Momenten van Waarheid. Ze studeerde woordkunst, literatuurwetenschap en niet-westerse wijsbegeerte. Daarnaast specialiseerde ze zich in de comparatieve filosofie van Ulrich Libbrecht en is bestuurslid van de School voor Comparatieve Filosofie Antwerpen. Ze is als docente tekstanalyse verbonden aan de opleiding drama van Luca School of Arts.
“Moments of beingâ€, zo noemde Virginia Woolf enkele bijzondere momenten van waarheid in haar Autobiographical Writings. Ze beschrijft hierin een ervaring die ze als achtjarig kind had in een vakantiehuis aan zee. “Als het leven een fundament heeft waarop het is gegrondvest, als het een vat is dat men vult en vult en vult, dan is mijn vat zonder twijfel gegrondvest op deze herinnering.†En dan beschrijft ze het wakker worden in de kamer met open raam: “Het is liggen luisteren naar dat uiteenspatten van de golven, en naar dat licht kijken, het is voelen, het is bijna niet mogelijk dat ik hier ben, het is het meest extatische gevoel dat ik kan krijgen.†En het is “zo groot, dat ik het niet kan beschrijven.†Het zijn momenten waarop de ik-begrenzing wegvalt en we opgenomen worden in een grotere eenheid waarin wij en alles heel sterk aanwezig zijn, nu en zonder afstand. Onze zintuigen en ons bewustzijn zijn volledig open. Vol-ledig: vol van aanwezigheid en leeg aan concepten en interpretaties. Die volgen later als het denken en het ‘ik’ proberen het te grijpen, het te begrijpen of in te grijpen. Het zijn daarentegen momenten die óns aangrijpen. Ze kunnen ons overvallen of ons geschonken worden als we in de natuur zijn, in een concert, op een stille plek, bij een kunstwerk, in een ontmoeting… Ze zijn uiterst subjectief en toch universeel. We komen ze in teksten uit alle culturen tegen, alleen worden ze anders genoemd en anders gewaardeerd. Soms raken ze het mystieke, het sublieme, het onvatbare. Voor sommigen zijn ze van een esthetische hoogte; voor anderen zijn ze sacraal. De ‘datheid’ primeert op de ‘watheid’: we stellen vast dát er iets met ons gebeurde, maar we kunnen moeilijk zeggen wát dit dan was.
Zijn dit dan ‘momenten van waarheid’? Dat hangt sterk af van wat we onder ‘waarheid’ verstaan. Voor Virginia Woolf vormen die momenten de basis van haar leven. Vanuit ons westers denken zullen we dit begrijpen als een subjectieve persoonlijke waarheid, ontstaan vanuit een ‘waar-achtige’, authentieke ervaring. We plaatsen het in deze categorie omdat voor ons waarheid verbonden is met objectiviteit, wetenschappelijke theorieën en empirisch onderzoek. De rationele distantie die vereist is ten opzichte van het onderzoeksobject laat ons niet toe de eenheid te ervaren, het opgaan in het andere, het zich opgenomen voelen in een groter geheel. We zijn gewoon dat de waarheid buiten ons ligt en bij ons moet naar binnen gebracht wordt door leraren, boeken, digitale schermen… In andere wereldbeelden zoals in het boeddhisme, bij inheemse culturen of in mystieke tradities ligt de waarheid net in deze innerlijke ervaring. In momenten van waarheid ervaren zij een eenheid met al wat leeft, een fundamentele verwondering over het mysterie waar wij deel van uitmaken, een inzicht in onzichtbare verbanden. Deze innerlijke ervaringen vormen de basis van hun wereldbeeld en hun waarheid.
Maar net als Virginia Woolf, koesteren ook andere westerse kunstenaars deze momenten van waarheid, dragen ze deze op ons over of wekken ze de herinnering eraan op. Laat dit festival ons weer in contact brengen met deze momenten waarin zich een diepere waarheid openbaart en waarop we misschien een andere wereld kunnen bouwen.